غلامحسين افضل الملك
153
سفرنامه خراسان و كرمان ( فارسى )
خوشتر باشد و الحق صداى دهل او خوب بلند است . بيشتر از مشايخ عرفا اهل علم نبودهاند و چندان نفوذ عامه نيافتهاند لكن اين مرد چون اهل علم است الحق كار را خوب از پيش برده است ، مردم از هرسو او را خوب مريد شدهاند . اگر مريدهاى او اين عبارات مرا ببينند خيلى تعجب كرده و شايد در صدد دشمنى برآيند لكن من مثل آنها اغراق نمىگويم و نمىتوانند به من ضرر رسانند و اگر ايشان حقيقتنگارى مرا مىدانند اينطور كه تصريح مطلب مىكنم به او سست اعتقاد مىشوند . من ابدا از احدى در زير آسمان ترس ندارم و ابدا بغرض شخصى خود دربارهء احدى چيزى نمىنگارم و زاهد فقه و اصولى نيستم كه از عرفا يا حكما بد بنويسم و يك طايفه از عرفا را هم خوب مىدانم و با عموم طوايف صلح هستم لكن از حقيقت اعتقاد هركس سخن مىرانم كه مردم فريب نخورند و رد عقايد هيچ طايفه را هم نمىكنم و احتمال مىدهم كه شايد مدعى بهتر دانسته باشد كه اگر بخواهم رد طايفه كنم بايد برهان بياورم و برهان بقاعدهء منطق بايد باشد و قواعد منطق هم بىاعتبار است . چنانكه شيخ شهاب الدين سهروردى كه از بزرگان منطق و حكمت است شكل اول و دوم منطق را غلط مىداند و شرحها مىدهد . بر فرض كه قواعد اشكال منطق هم صحيح باشد اغلب برهانها بطور مغالطه است كه مردم ملتفت نمىشوند . برهان صحيح خيلى كم است باينجهت و جهات ديگر بنده بردّ عقايد كسى چندان برنمىآيم . ولى حقيقت عقيده و اراده يا تزوير او را از روى تحقيق و يقين مىنگارم . و من الآن يا هر وقت كه ملا سلطانعلى را به بينم بطور اختيار به او بسى احترام مىكنم كه او مردى بزرگ و سياسى و خوشسلوك و بىآزار و دانشمند است كه كار از پيش برده است . ولى عقيدهء او را سند عقيدهء خود قرار نمىدهم مرا در امور دنيوى و اخروى رائى ديگر است كه دنيا را قابل نمىدانم تا مردم را به خود رام كنم و صاحب مسند شوم و الا مىتوانم كه به تدبير و بعضى لفاظىها هم داراى مريدان بسيار شوم . مريد چيست و مراد كيست ؟ راستى و حقيقتنگارى بهتر از هرچيز است . اصل اسم جناب ملا سلطانعلى سلطان محمد بوده كه در ابتداى تفسير قرآنى كه تأليف كرده